Eins og margir hef ég áhuga á nýsköpun, en eftir hrun fór af stað mikil gerjun hér á landi. Sum þessara fyrirtækja hafa verið að gera það gott. Ekki vantar heldur hugmyndirnar, Innovit var nýlega með Nýsköpunarhelgi sem fjölmenni sótti, 224 viðskiptahugmyndir bárust í keppnina Gulleggið og Hygmyndaráðuneytið virðist vera að vakna á nýjan leik.
Hins vegar er það sem flestum þessara hugmynda vantar eru peningar. Sjóðirnir sem eru í boði eru rýrir og mér hefur oft fundist að þeir hafi brugðist of seint við, það er styrkt þegar þörfin er orðin minni og fyrirtæki komin nálægt því að fjármagna sig með öðrum leiðum. Auðvitað spilar þar mikið inn í hversu rýrir þessir sjóðir eru en Hilmar Veigar benti á það í fyrra að CCP fékk meira fyrir að setjast að í Atlanta en heildar styrkir til nýsköpunar í gegnum Rannís það árið.
Fyrir nokkrum árum var gerð íslensk heimasíða fyrir smálán (sem áttu ekkert skilt við Kredia), sú tilraun gekk ekki upp. Ég er svo samt ekkert hissa á því enda er ég ekki viss um að Íslendingar séu tilbúnir að lána peninga án ábyrgðar. Ég rakst hins vegar á áhugaverða heimasíðu, hún heitir Crowdcube, og í sjálfu sér ekkert ólík og smálána síðunni nema í stað þess að lána fyrirtækinu kaupirðu hlut í því. Þú getur keypt örfáa hluti fyrir nokkra þúsundkalla og upp í mun stærri hlut. Þrátt fyrir að hugmyndin sé ekki ólík, er ég ekki frá því að þetta myndi ganga betur á Íslandi. Þú ert þó að fá hlut í fyrirtæki sem á möguleika á að vaxa mjög hratt en ekki bara einhverja lágmarks vexti. Yfirleitt er verið að kaupa mjög snemma í þessum fyrirtækjum eða þegar þau eru að stíga sín fyrstu skref. Réttindi minnihluta eiganda er reyndar mjög lítill hér á landi og að losa sig við lítinn hlut gæti reynst erfitt. En þetta er alla vegana hugmynd.
Það vantar að minnsta kosti ekki fjármagn hér á landi eða fólk með hugmyndir, hins vegar virðist leiðin vera frekar grýtt þarna á milli. Flestir (þá sem fjöldi en ekki magn peninga) af þeim sem eiga peninga eru ekki í hópi fagfjárfesta heldur ósköp venjulegt fólk með smá auka peninga á milli handanna. Sjálftsagt gætu ýmsir úr þessum hópi hugsað sér að kaupa í áhugaverðum sprotafyrirtækjum, en varla tugi eða hundruð milljóna, né heldur að kaupa bara í einu slíku. Þessi hópur hefur í raun úr mjög fáum fjárfestingarkostum að velja í dag. Varla fer þetta fólk að labba á milli sprota og spyrja hvort það megi kaupa fyrir 500 þúsund (eða minna)? Slíkur vefur gæti sjálfsagt hjálpað.
Hin leiðin og sjálfsagt skynsamari væri að það væri stofnaður fjárfestingarsjóður sem einblíndi á slíkar fjárfestingar og væri rekin á svipuðum nótum og aðrir fjárfestingarsjóðir. Eini slíki sjóðurinn sem ég veit um er Nýsköpunarsjóður. En þar er greinilega samt ekki um sjóð sem almenningur getur tekið þátt í, heldur að koma inn og kaupa verulegan hlut í fyrirtækinu. Aðra sjóði veit ég ekki um (ábendingar eru þó vel þegnar).
“Þumalfingursreglan segir að þriðjungur fyrirtækjanna verði gjaldþrota eða seljist með tapi, annar þriðjungur skili sér til baka með lítilli eða engri ávöxtun og það sé síðasti þriðjungurinn sem þurfi að standa undir ávöxtun sjóðsins með ávöxtun sem er tvöföld eða hærri.”
Þetta er reyndar nokkuð erfið tölfræði og eiginlega spurning hvernig þetta er mælt, ég hefði haldið að það væru fleiri fyrirtæki sem væru í hópi gjaldþrota fyrirtækja, það fer auðvitað eftir því hvernig þetta er mælt. Ef byggðastofnun væri skoðuð væri þetta sjálfsagt mun verra, væri tekið frá upphafi er ég viss um að hlutfallið sé hærra, en sé verið að tala um fjármögnuð fyrirtæki þar sem sérfræðingar hafa metið hugmyndina er þetta sjálfsagt rétt. Séu tölur Nýsköpunarsjóðs Atvinnulífsins skoðaðar má sjá að hlutfall fyrirtækja sem hafa orðið gjaldþrota eða “verið afhent(ur) viðkomandi frumkvöðli án teljandi greiðslu” eru um 50% (58 af 122 fyrirtækjum). Nú veit ég ekki hvort sá sjóður sé “pólitískur”, “góðgerðar” eða hvort þeir hafa þá bara verið svona seinheppnir með fjárfestingar?
Venjulegt fólk á litla möguleika á að velja góðu fyrirtækin frá þeim slæmu. Ef einhver hefði boðið mér að fjárfesta heimasíðu um dúkkulísur árið 2000 hefði ég hlegið fyrir allan peninginn og farið og keypt í Decode (eða Oz?). Þar kemur einmitt að því sem skiptir máli, að til þess að þetta gangi upp þá þarf að dreifa fjárfestingunni, hafa aðila sem þekkja til umhverfisins sem fyrirtækið starfar á og ekki bara fjárfesta í fáum fyrirtækjum heldur í dreifðri áhættu eða eins og segir í pistlinum hans Eggerts:
“Gefum okkur að fyrsti þriðjungurinn skili helming eða 500 milljónum til baka (-50%), annar þriðjungur skilar 1500 milljónum (+50%) og þriðji fjórðungurinn fjórum milljörðum (300%) eða alls sex milljarðar. Höldum áfram með forsendurnar og segjum meðaltíma hverrar fjárfestingar vera fimm ár og að ekki séu reiknaðir vaxtavextir. Þá er hægt að fara að reikna út ávöxtunina í grófum dráttum. Fyrir fjárfestingarnar fengust 6 milljarðar. Til umsýsluaðilans fóru 600 milljónir í kostnað og 500 milljónir í ágóðahlut eða rúmlega milljarður. Fjárfestarnir fá því til baka 4.9 milljarða fyrir þá 3.6 sem þeir lögðu til sjóðnum. Fyrir 5 ára ávöxtun er þetta 7.3% sem þykir ekki mikið. Þetta er þrátt fyrir að fimm fyrirtæki skili 50% ávöxtun á fimm árum og önnur fimm skili 300%.
Þess vegna þurfa sjóðir sem þessi a.m.k. eina stjörnu fjárfestingu sem gefur þeim tíföldun eða meira til þess að leiðrétta afkomuna af öðrum fjárfestingum sjóðsins. Í dæminu hér að ofan hefði tíföldun á einu fyrirtæki í síðasta þriðjungnum breytt meðalávöxtun sjóðsins úr 7.3% í tæp 17% sem er nær því sem slíkir sjóðir eru að skila.”
Eins og Eggert bendir á í þessu, þá er næmnin gríðarleg og staðan er enn verri ef notaðar væru tölur Nýsköpunarsjóðs Atvinnulífsins. Reynslan af Arctic Venture sjóðnum sem Ragnar Þórisson stýrði ásamt fleirum (eins og algjörir “kálfar” fyrstu árin -og virðist vera enn að, þótt það eigi að vera búið að slíta sjóðnum … en það er annað mál), sýndi þó nákvæmlega þetta. Þeir keyptu í alls konar tæknifyrirtækjum á Norðurlöndum í kringum 2000. Eitt þeirra Tradedoubler, var algjör stjarna og bjargaði öllu dæminu (þannig að fólk kom út á slettu og eitthvað rúmlega það).
Þriðja leiðin væri að fara Warren Buffett-leiðina og kaupa helst heil fyrirtæki (eða ráðandi hlut) í góðum rekstri en á góðu verði … en það er efni í annan pistil.
En að ljúka þessum langa pistil þá er nauðsynlegt að koma fjárfestingum af stað, fyrir utan að gefa almenningi tækifæri og aðkomu að slíkum sjóðum þarf að komast á traust fólks aftur að fara út á þennan markað. Góð leið væri að veita skattaafslátt eins og gert var fyrir 2002, sá skattafsláttur kom fjárfestingum almennings af stað á hlutabréfamarkaði og það veitir ekki af því núna. Það þarf meira til en þennan skattaafslátt, við þurfum að fá almenning á þennan markað.
Svona alveg að lokum bendi ég á þessa grein, hún er ágæt og bendir á kosti og áhrif áhættufjárfesta.
